Murat ARAL*, Hasan EKERBİÇER**, İbrahim ARAL***, Mustafa ÇELİK****, Mustafa GÜL*, Pınar ÇIRAGİL*
*KSÜ Tıp Fakültesi Mikrobiyoloji ve Klinik Mikrobiyoloji AD
**KSÜ Tıp Fakültesi Halk Sağlığı AD
***Fırat Üni. Tıp Fakültesi İmmünoloji AD
****KSÜ Tıp Fakültesi Aile Hekimliği AD
ÖZET
Yurdumuzun güney-doğu bölgesinde özellikle Kahramanmaraş ve Gaziantep çevresinde oldukça fazla sayıda tiryakisi bulunan, buccal yolla kullanılan “Maraş otu veya Ağız otu” (Nicotiana rustica L.), “Deli Tütün” denen bir tütün çeşidinin yapraklarının toz haline getirilerek meşe, ceviz veya asma çubuğundan elde edilen kül ile yarı yarıya karıştırılmasından elde edilmektedir. Bu çalışmada maraş otu kullanımının immün sistemin bazı parametrelerine olan etkilerinin araştırılması planlanmıştır. Çalışmaya maraş otu kullanan 21 sağlıklı gönüllü ve hiç sigara veya maraş otu kullanmamış 20 sağlıklı gönüllü (kontrol grubu) dahil edildi.. Alınan kan örneklerinden hücresel immün sistemin en önemli savunma elemanlarından; CD2, CD4 (T helper), CD8 (Tsupresör/sitotoksik), CD3 (olgun T hücresi), CD19 (B hücresi, prekürsör B), CD16-56 (Natural killer cells) hücreleri, flow sitometrik yöntemle değerlendirildi. Olgu grubunun CD4/CD8 oranlarının ortalamaları, CD19 ve CD4 değerlerinin ortalamaları kontrol grubuna göre anlamlı olarak düşük çıkmıştır (p<0.05).Olgu grubunun CD16-56, CD8 ortalamaları kontrol grubundan anlamlı olarak yüksektir (p<0.05).CD2, CD3 ortalamaları her iki grupta da benzerdi (p>0.05). Hücresel immün yanıta olumsuz etkileri de göz önüne alındığında ”Maraş otu” nun sigarayı bırakmada kesinlikle güvenilir bir alternatif olmadığı kanaatindeyiz.
Anahtar kelimeler: Maraş otu, ağız otu, dumansız tütün, immün sistem
GİRİŞ
“Maraş otu” veya “Ağız otu” (Nicotiana rustica L.), Kahramanmaraş ve çevresinde oldukça fazla sayıda tiryakisi bulunan bir tütün çeşididir. Nicotina rustica L. kullanılmadan önce yaprakları toz haline getirildikten sonra meşe, ceviz, ve asma çubuğundan elde edilen kül 1/2 veya 1/3 oranında katılarak birlikte ezilir ve hafif nemlendirilir. Tütünün hazırlanması esnasında karıştırılan külün, ortamı alkali yaparak ağız mukozasından emilimi kolaylaştırdığı bilinmektedir. Çoğunlukla sigarayı bırakmak için başvurulan, ancak buna bağımlı kalınan bir dumansız tütün tüketimidir. İnsan sağlığına olumsuz etkileri detaylı bir şekilde aydınlatılamamıştır.
Tütün kullanımının bir çok zararlı etkisi artık tüm dünyaca bilinmektedir. Sigara kullanımının immün sistem üzerine ve immün sistem parametrelerine olan etkisi, aralarındaki ilişki halen açık değildir. Dumansız tütün kullanımı ile immün sistem arasındaki ilişkiye dair literatürde çok az sayıda çalışma vardır. Bu ilişkinin çözümü bu biyolojik sürecin anlaşılması için hayati önem taşımaktadır.
AMAÇ
Bu çalışmada “Maraş otu” kulanımının hücresel immün sistem parametrelerine olan etkilerinin ortaya konması planlanmıştır.
YÖNTEM
Yaşları 25-47 arasında değişen (35.0 ± 7.53 SS) 21 sağlıklı gönüllü ve yaşları 20-49 arasında değişen (34.7 ± 9.0 SS) 24 gönüllüden (kontrol grubu) bir defa alınan kan örneklerinde hücresel immün sistemin en önemli savunma elemanlarından; CD2, CD4 (T helper), CD8 (Tsupresör/sitotoksik), CD3 (olgun T hücresi), CD19 (B hücresi, prekürsör B), CD16-56 (Natural killer cells) hücreleri, Becton Dickinson marka kitler (Becton Dickinson İmmünocytometry Systems 2350 Qume Drive San Jose, CA 95131-1807) kullanılarak flow sitometrik yöntemle değerlendirildi. Ortalamalar t-testi ve Mann-Whitney U testi (parametrik test varsayımlarına uymayan durumlarda) kullanılarak karşılaştırıldı. Tüm istatistik işlemler SPSS 8.0 bilgisayar programı yardımıyla yapıldı.
BULGULAR
Olgu ve kontrol gruplarındaki tüm denekler erkek idi. Olgu grubunun yaş ortalaması 35.0 ± 7.53 SS, kontrol grubunun yaş ortalaması ise 34.7 ± 9.0 SS idi. Yaş ortalamaları açısından gruplar birbirine benzerdi (t=0.119 - p=0.90). Olgu ve kontrol grubundaki bireylerin hücresel immün sistem parametrelerinin ortalama değerleri ve normal değerlere göre dağılımları Tablo 1'de verilmiştir.
Olgu grubunun CD4/CD8 oranlarının ortalamaları, CD19 ve CD4 değerlerinin ortalamaları kontrol grubuna göre anlamlı olarak düşük çıkmıştır (p<0.05). Olgu grubunun CD16-56, CD8 ortalamaları kontrol grubundan anlamlı olarak yüksektir (p<0.05). CD2, CD3 ortalamaları her iki grupta da benzerdi (p>0.05).
TARTIŞMA
Yapılan çalışmalar sigaranın immünotoksik ve genotoksik etkilerinin sigaranın buhar fazından çok partikül fazından kaynaklandığını ortaya koymuştur. Partikül fazı nikotin başta olmak üzere binlerce maddeden oluşmaktadır. Nikotinin sigaradaki major immünsupresif ajan olduğu yönünde bir çok bulgu vardır. Nikotin, ACTH ve katekolaminlerin salgılanmasına neden olur. Bunların da immün sistemi baskılayıcı etkileri vardır (1).
Sigara kullanımının hem hücresel hem de humoral immüniteyi çeşitli düzeylerde olumsuz etkilediği bildirilmiştir (2-4). Ancak bu etkilemenin ne düzeyde olduğu henüz net bir şekilde ortaya konamamıştır. Literatür bilgileri de tartışmalıdır (5-8). Özellikle T hücre alt kümelerinde farklılaşmalar birçok yazar tarafından belirtilmiştir. Birkaç çalışmada B lenfositlerin değil sadece T lenfositlerinin dolaşımdaki sayısında ve fonksiyonel alt kümelerinde farklılaşma olduğu gösterilmiştir (9). Ayrıca sigara kulanımının birçok immünglobulin tipinin serum düzeylerini düşürdüğü (IgE dışında) gösterilmiştir (IgE yükselir) (1).
Th (T helper) hücreleri ürettikleri lenfokin türlerine göre bazı alt kümelere ayrılırlar: Th0, Th1 ve Th2. Th1 klonları IFN-g ve IL-2 üretirler, fakat IL-4 ve IL-5 üretmezler. Buna karşın, Th2 hücreleri IL-4 ve IL-5 üretmelerine rağmen, IFN-g ve IL-2 sitokinleri üretmezler. Th0 klonu ise her iki hücrenin sitokine profiline sahiptirler. Geniş açıdan ele alırsak, Th1 hücrelerinin salgıladığı lenfokinler B hücrelerinin IgM ve IgG2 üretimine yol açarak ve makrofajları uyararak, hücresel immün sistemi harekete geçirirler. Th2 hücre lenfokinleri ise IgG1 ve IgE yanıtını ve bölgesel ve dolaşımdaki eozinofillerin sayısını artışını güdümlerler. Son yıllara kadar, bu hücresel kutuplaşmanın (polarizasyon) fizyolojik önemi bilinmemekteydi. Ancak, bu alanda yapılan çalışmalar önemli açıklamalar sağlamıştır. Son zamanlarda görülmüştür ki, IFN-g ve IL-12 sitokinleri Th kutuplaşmasını Th1 lehine, IL-4 ise Th2 lehine çevirmektedir. Sigaranın/nikotinin Th1/Th2 oranına etki ettiği ve Th1 yanıtı inhibe ederek enfeksiyonlara duyarlılığı arttırdığı birçok araştırmacı tarafından bildirilmiştir (1).
Sigara içenlerde CD4 ve CD8 populasyonları artabilmekle birlikte, bu artışlar ve CD4/CD8 oranındaki değişimler doz, süre ve etnik durumdan etkilenebilmektedir. Benzer olarak sigaraya bağlı B hücre sayısında artmalar olduğu da gösterilmiştir (9). Örneğin Tollerud ve ark. (10); hem siyahlarda hem de beyazlarda doz-yanıt ilişkisini, günlük içilen sigara sayısına bağlı olarak CD4+ hücre düzeyinde belirgin olarak bulmuşlardır. Beyazlarda içilen her 10 sigaraya karşılık CD4+ hücre sayısı %1.2 artarken siyahlarda %2 azaldığını, her iki ırktada sigaranın CD4+ hücreleri üzerindeki etkisinin, sigarayı bıraktıktan sonra 1-2 yıl içinde geçtiğini bildirmişlerdir.
Bizim sonuçlarımız literatürle önemli ölçüde uyum göstermektedir. CD2, CD3 ortalamaları her iki grupta da benzer olarak bulunmuştur (p>0.05). Olgu grubunun CD16-56, CD8 ortalamaları kontrol grubundan anlamlı olarak yüksek bulunurken (p<0.05), CD4/CD8 oranlarının ortalamaları, CD19 ve CD4 değerlerinin ortalamaları kontrol grubuna göre anlamlı olarak düşük çıkmıştır (p<0.05).
Sonuçlarımızı yorumlayacak olursak; “Maraş otu” (dumansız tütün) kullanımının hücresel immün yanıtı olumsuz yönde etkilediği görülmektedir. Bundan dolayı “Maraş otu” kullananların enfeksiyonlara daha duyarlı, fakat otoimmün/inflamatuar hastalıklara daha dirençli olabileceklerini söyleyebiliriz. Ancak NK hücre sayısındaki ve CD8 lenfosit sayısındaki artışların savunmada (özellikle viral enfeksiyonlar ve malignensilerde) etkin rol oynayabileceği de unutulmamalıdır.
Çok I. ve arkadaşlarının (11) idrar kotinin seviyelerine baktıkları çalışmalarında; maraş otu kullananlarda sigara içenlerden üç kat daha fazla üriner kotinin seviyeleri tespit etmişlerdir.
SONUÇ
Hücresel immün yanıta olumsuz etkileri de göz önüne alındığında ”Maraş otu” nun sigarayı bırakmada kesinlikle güvenilir bir alternatif olmadığı görüşündeyiz.
Nikotinin hücresel ve humoral immün sistem parametrelerine ve mekanizmalarına etkilerini anlamanın neden olduğu hastalıkların tedavisinde ve koruma stratejilerinin belirlenmesinde önemli ipuçları sağlayacağına inanıyoruz.
KAYNAKLAR
1. Sopori L. M., Kozak W., 1998. Immunomodulatory effects of cigarette smoke. Journal of Neuroimmunology. 83, 148-156.
2. Holt PG. Immune and inflammatory function in cigarette smokers. 1987. Thorax. 42, 241-249.
3. Gulsvik A, Fagerhol MK. 1979. Smoking and immunoglobulin levels. Lancet. 1, 449.
4. Tollerud DJ. et al. 1989 Association of cigarette smoking with decreased numbers of circulating natural killer cells. Am Rev Respir Dis. 139, 194-198.
5. Tollerud DJ. et al. 1989. The effects of cigarette smoking on T-cell subsets: a population-based survey of healthy Caucasians. Am Rev Respir Dis. 139:1446-1451.
6. Buckley CE, Darsey FC. 1971. Serum immunoglobulin levels throughout the life span of healthy man. Ann Intern Med. 75: 75:673-682.
7. Tollerud DJ. et al. 1989. The influence of age, race, and gender on peripheral blood mononuclear cell subsets in healthy nonsmokers. J Clin İmmünol. 9:214-222.
8. Miller LG, Goldstein G, Murphy M, Ginns Lc. 1982. Reversible alterations in immunoregulatory T cells in smoking: analysis by monoclonal antibodies and flow cytometry. Chest, 82:526-529.
9. Larramendy L. M., Knuutila S., 1991. Increased frequency of micronuclei in B and T8 Lymphocytes from smokers. Mutation Research, 259, 189-195.
10. Tollerud J. D. et all. 1991. T Cell Subsets in Healthy Black Smokers and Nonsmokers. Am Rev Respir dis 144, 612-616.
11. Cok I., Ozturk R. 2000 Nov. Urinary cotinine levels of smokeless tobacco (Maras powder). Human and Experimental Toxicology. 19(11), 650-655.
Tablo 1: Olgu ve Kontrol Grubundaki Bireylerin Hücresel İmmün Sistem Parametrelerinin Ortalama Değerleri ve Normal Değerler Göre Dağılımları
Parametreler
Düşük
Normal
Yüksek
Olgu Grubu (n=21)
Ort.±SS
Sayı
%
Sayı
%
Sayı
%
CD2*
75.73±8.15
2
9.5
19
90.5
-
-
CD3*
68.82±7.41
3
14.3
18
85.7
-
-
CD4*
36.24±6.08
2
9.5
19
90.5
-
-
CD8*
39.33±6.98
-
-
18
85.7
3
14.3
CD4/CD8*
0.96±0.29
19
90.5
2
9.5
-
-
CD19**
10.06±3.05
1
4.8
20
95.2
-
-
CD16-56**
40.34±16.23
3
14.3
11
52.4
7
33.3
Kontrol Grubu (n=24)
CD2*
77.5±6.04
1
4.5
22
85.5
-
-
CD3*
67.2±6.81
4
17.4
19
82.6
-
-
CD4*
43.81±5.12
-
-
23
100.0
-
-
CD8*
24.91±3.83
1
4.5
22
85.5
-
-
CD4/CD8*
1.78±0.24
3
13.0
16
69.6
4
17.4
CD19**
14.05±5.46
-
-
20
87.0
3
13.0
CD16-56**
20.91±7.16
15
65.2
8
34.8
-
-
* İstatistiksel analiz t-testi kullanılarak yapılmıştır
** Dağılım normal dağılıma uymadığından istatistiksel analizde Mann-Whitney U testi kullanılmıştır
Para Puan: 355
